Chương 1: Chúng Tôi Từng Nghĩ Chỉ Cần Biết Tiếng Anh Là Đủ
Vài tuần trước, tôi ngồi đối diện chị Mai Khôi, giữa chúng tôi là hai chiếc micro. Ngay cả trước khi bấm nút ghi âm, chị đã nói một câu khiến tôi phải đặt cây bút xuống.
Chị sinh ra ở Việt Nam, lớn lên tại Mỹ, từng kết hôn với hai người đàn ông da trắng và là mẹ của một cô con gái lai. Suốt ba mươi năm đồng hành cùng các cặp đôi đa văn hóa, chị đã sống và trải nghiệm ở mọi phía của chính khoảng cách mà chúng tôi sắp dành một giờ để cùng trò chuyện.
“Tôi đã mất rất nhiều năm,” chị nói với tôi, “nhưng cuối cùng tôi cũng hiểu vì sao hai người có thể yêu nhau hết lòng mà vẫn đánh mất nhau.” Đó không phải là một lời thú nhận. Mà là một kết luận được đánh đổi bằng cả một chặng đường trải nghiệm.
Trước khi kể tiếp, tôi muốn thành thật chia sẻ một điều. Khi bắt đầu đồng hành cùng những phụ nữ Việt Nam kết hôn với người nước ngoài, tôi từng tin rằng nếu hai người đều có thể giao tiếp bằng tiếng Anh, thì giao tiếp sẽ không phải là vấn đề thực sự. Trên lý thuyết, điều đó hoàn toàn hợp lý. Nếu hai người có thể trò chuyện hàng giờ bên bữa tối, cùng nhau đi du lịch, nhắn tin suốt cả ngày và cười vì cùng một meme, thì hẳn ngôn ngữ không phải là điều đang khiến mối quan hệ của họ dần rạn nứt.
Nhưng thực tế không phải vậy. Bởi những cặp đôi tìm đến tôi hiếm khi gặp vấn đề về ngôn ngữ. Hầu hết họ đều giao tiếp bằng tiếng Anh rất tốt. Thậm chí, có những cặp còn trò chuyện với nhau nhiều hơn cả các cặp đôi người Việt. Thế nhưng, tôi vẫn liên tục nghe cùng một hai câu nói, chỉ cách nhau vài ngày, từ hai con người vẫn còn yêu nhau.
Từ phía người vợ: “Em không nghĩ anh thực sự hiểu em.”
Từ phía người chồng: “Thật lòng mà nói, anh không còn biết em thực sự muốn gì nữa.”
Mỗi lần như vậy, tôi lại tự hỏi mình cùng một câu hỏi. Nếu hai người đang nói cùng một ngôn ngữ, thì rốt cuộc điều gì mới là thứ đang dần bị đánh mất?
Trong cuộc trò chuyện hôm ấy, chị Mai Khôi đã chia sẻ với tôi một điều mà đến giờ tôi vẫn không thể ngừng nghĩ về. Chị nói: “Mỗi ngôn ngữ đều mang trong mình hàng trăm năm câu chuyện.”
Ban đầu, tôi nghĩ đó chỉ là một câu nói hay dành cho một tập podcast. Nhưng càng ngẫm nghĩ, tôi càng nhận ra nó đã gọi tên một điều mà tôi đã mải miết tìm kiếm suốt nhiều năm. Ngôn ngữ chưa bao giờ chỉ là những từ ngữ. Đó là tuổi thơ. Là gia đình. Là khiếu hài hước. Là cảm giác xấu hổ. Là tất cả những quy tắc mà chúng ta lớn lên và tin rằng đó đơn giản là “điều bình thường” – bình thường đến mức chúng ta chưa từng nhận ra mình đã được dạy như thế.
Vì vậy, khi hai người giao tiếp với nhau bằng tiếng Anh, họ thường cho rằng mình đang nói cùng một ngôn ngữ. Nhưng thực ra không phải vậy. Họ đều nói tiếng Anh, nhưng mỗi người lại đang nói từ một thế giới hoàn toàn khác nhau.
Hãy thử nghĩ đến một từ quen thuộc như “gia đình”. Với một người, gia đình là vợ, chồng và con cái, một vòng tròn khép kín. Với người khác, gia đình còn bao gồm ông bà, cô dì, chú bác, anh chị em họ, và một quyết định được đưa ra vào chiều thứ Ba cũng có thể cần đến ý kiến của cả chục người. Cùng một từ, nhưng là hai thế giới hoàn toàn khác nhau.
Hoặc hãy nghĩ đến từ “trưởng thành”. Với một người, trưởng thành có nghĩa là cuối cùng cũng được sống độc lập. Với người khác, trưởng thành lại có nghĩa là cuối cùng cũng phải gánh vác trách nhiệm cho tất cả mọi người. Tôi đã chứng kiến không ít cặp đôi tranh cãi vì chính khoảng cách ấy, mà cả hai đều không hề nhận ra đó mới là điều họ thực sự đang bất đồng.
I’ve heard so many Western partners say to their Vietnamese wives, gently, meaning it as a gift: “You don’t need anyone’s permission.” They mean freedom. Confidence. But sometimes what she hears is “Stop caring so much about your parents,” or “Why do you let your family control your life?” That is not what he said. It’s what the sentence became once it passed through her dictionary. And that’s the real work of translation: we don’t translate words, we translate meaning, and meaning is the part nobody teaches you.
Chị Mai Khôi đã kể với tôi một câu chuyện trong podcast khiến tôi bật cười, bởi tôi đã chứng kiến điều đó xảy ra quá nhiều lần đến mức không thể đếm nổi. Khi mới trở về Việt Nam để giảng dạy, chị dạy hoàn toàn bằng tiếng Anh. Học viên gật đầu. Họ mỉm cười. Mọi thứ trông có vẻ đều ổn. Rồi chị hỏi thêm một câu: “Từ đó thực sự có ý nghĩa gì với bạn?” Và cả căn phòng bỗng im lặng. Không phải vì họ không thông minh hay vì tiếng Anh của họ chưa đủ tốt. Mà bởi họ nghĩ rằng mình đã hiểu rồi.
Tôi cũng đã từng làm đúng như vậy, chỉ là ở những nơi không phải lớp học. Có người đang nói, rồi đến giữa chừng tôi bắt đầu mất mạch câu chuyện. Tôi chỉ kịp nhận ra vài từ quen thuộc, rồi gật đầu, mỉm cười và hy vọng cuộc trò chuyện sẽ tiếp tục. Không phải vì tôi hiểu, mà vì tôi không muốn trở thành người làm chậm nhịp cuộc nói chuyện, hay khiến người khác nghĩ rằng tiếng Anh của mình chưa đủ tốt, hoặc là người cứ phải nhờ lặp lại mọi thứ như một đứa trẻ.
Đó cũng là điều mà nhiều người trong chúng ta đã được nuôi dạy khi bước vào một mối quan hệ: đừng ngắt lời, đừng tranh cãi, đừng hỏi quá nhiều, đừng khiến ai cảm thấy khó xử, hãy quan sát bầu không khí trước khi lên tiếng. Đó đều là những phẩm chất rất đẹp. Chúng giúp chúng ta trở thành những người con gái, người vợ và người bạn biết quan tâm đến người khác. Nhưng trong một cuộc hôn nhân đa văn hóa, những điều ấy rất dễ bị “lạc mất trong phiên dịch”.
Cô ấy gật đầu, anh ấy nghĩ: “Tuyệt, cô ấy đồng ý.” Cô ấy nói: “Không sao đâu,” anh ấy nghĩ: “Vậy là mọi chuyện đã ổn.” Cô ấy im lặng, anh ấy cho rằng: “Có lẽ cô ấy chỉ cần một chút không gian.”
Trong khi điều cô ấy thực sự đang nghĩ có thể là: “Em không biết phải nói thế nào để không làm anh tổn thương.” Hoặc đơn giản là: “Chính em cũng chưa biết nữa.”
Những hiểu lầm hiếm khi bắt đầu từ những cuộc cãi vã lớn. Chúng thường bắt đầu từ những khoảnh khắc rất nhỏ, rất dễ bị lãng quên: một cái gật đầu, một nụ cười, “Không sao đâu,” hay “Sao cũng được.” Những câu nói quá nhỏ để người ta chú ý, nhưng cứ âm thầm chồng chất qua năm tháng, cho đến khi một người tin rằng “cô ấy lúc nào cũng đồng ý với mình”, còn người kia lại tin rằng “anh ấy chưa bao giờ thật sự hỏi mình nghĩ gì”. Không ai trong số họ đang nói dối. Họ chỉ đang đọc từ hai cuốn từ điển khác nhau, và chưa từng có ai nói với họ rằng hai cuốn từ điển ấy vốn dĩ không giống nhau.
Tôi nghĩ điều khó nhận ra nhất là mỗi ngôn ngữ đều mang theo cả một cách nhìn về thế giới. Mỗi câu chuyện cười, mỗi truyền thống gia đình, mỗi quan niệm không cần nói thành lời về tình yêu nên trông như thế nào, đều lặng lẽ ẩn mình dưới những cuộc trò chuyện tưởng chừng rất bình thường.
Điều đó cũng có nghĩa là khi hai người yêu nhau giữa hai nền văn hóa, họ không chỉ đang cố gắng “phiên dịch” giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Họ đang cố gắng hiểu và chuyển tải cả hai tuổi thơ hoàn toàn khác nhau mà mỗi người đã lớn lên cùng.
Và có lẽ đó cũng là bản dịch khó nhất mà bất kỳ ai trong chúng ta từng phải thực hiện.
Vậy nếu bạn thấy chính mình trong câu chuyện này, bạn nên bắt đầu từ đâu? Không phải bằng một ứng dụng học ngôn ngữ. Hãy bắt đầu bằng cách chọn một từ thật quen thuộc, như “gia đình”, “sự tôn trọng”, “tình yêu” hay “trưởng thành”, rồi hỏi người bạn đời của mình xem từ đó thực sự có ý nghĩa gì với họ. Đừng hỏi định nghĩa. Hãy hỏi về cảm nhận ẩn sau từ ấy. Có thể bạn sẽ ngạc nhiên khi nhận ra bấy lâu nay, mình vẫn đang sống cùng cuốn “từ điển” của một người xa lạ.
Để tìm hiểu thêm về dịch vụ của Minh Ngọc hoặc đặt lịch hẹn, vui lòng nhấn vào liên kết bên dưới.
